|
اشاره: فرهنگسرای ارسباران تهران(خیابان جلفا) که تنها فرهنگسرای ویژه سالمندان در پایتخت است، دیروز، یکشنبه، برنامه جالبی تدارک دیده بود به مناسبت بزرگداشت روز خبرنگار. هدف این برنامه تاکید بر ضرورت تقویت برنامه های رسانه ای خاص سالمندان بود. بنده هم به دعوت مدیریت فرهنگسرا مقاله کوتاهی را در این همایش که با حضور چندصدنفر از علاقمندان سالمند و غیرسالمند برگزار شد، ارائه دادم که متن آن تقدیم می شود:
به نام خداوند جان و خرد
رسانه و سالمندان:
پاسخگویی به نیازهای امروز، آمادگی برای مشکلات فردا
(خلاصه مقاله)
- مقدمه
حتی در کشورهای توسعه یافته نیز، به گروه سالمندان، معمولا به عنوان یک مشکل و بار اجتماعی نگریسته می شود که پاسخگویی به نیازهای طبیعی آنان، یک برنامه هزینه بر است. حال آنکه در یک نگاه توسعه یافته تر، سالمندان نیز همچون همه دیگر اقشار سنی جامعه، شهروندانی هستند که هم بهره مندی آنان از امکانات مادی معنوی جامعه یک حق طبیعی است و هم خود به عنوان یک منبع و ذخیره تولید و توسعه محسوب می شوند. این نگاه به ارزش های عقیدتی و عادات و سنن قومی ما ایرانیان نیز نزدیک تر است.
بر اساس آخرین آمارها، هم اکنون حدود ده درصد جمعیت کشور را قشر سالمند تشکیل می دهد. واقعیت این است که جامعه ما بطور کلی فاقد ساختارها، روال ها و تمهیدات لازم برای پاسخگویی به نیازهای مختلف همین درصد (یعنی حدود هفت میلیون نفر) می باشد. ظرف بیست سال آینده این درصد از دوبرابر آمار کنونی نیز فراتر خواهد رفت و ظرف سی تا چهل سال آینده، ایران یک جامعه با اکثریت سالمند است. چنانچه مدیریت جامعه ما، از هم اکنون به طور جدی در فکر ایجاد ساختارها و روال های لازم برای مدیریت صحیح قشر سالمند خود نداشته باشد، بدون شک در این زمینه نیز -همانطور که سنت مدیریت در این کشور درحال توسعه است- تنها با امواجی از مشکلات مواجه خواهیم بود که مقابله روزمره و دنباله روانه و منفعل آن شرایط سختی را هم برای این قشر و هم برای دیگر بخش های جامعه پدیدار می سازد. حال آنکه یک مدیریت برنامه ای، جامع و تدریجی که از هم اکنون پای به صحنه عمل گذارد می تواند این تهدید آینده را به یک فرصت تبدیل کند. اگر جوان شدن جامعه ما، یک پدیده نسبتا ناگهانی و سیل آسا بود، پیرشدن جامعه کاملا قابل پیش بینی است و فرصت کافی برای مواجهه با آن وجود دارد مشروط بر آنکه بدانیم چه باید کرد و زمان را بیش از این از دست ندهیم.
نکته دیگر اینکه سالمندان نیازهای متنوعی دارند و پاسخگویی به نیازهای آنان مستلزم فراهم سازی امکانات، روال ها و تمهیدات گوناگون است. موضوع این مقاله، توجه به نیازهای رسانه ای سالمندان در زمان حال و دهه های آینده است. این مقاله در دو بخش ارائه می شود: بخش نخست به امکانات سخت افزاری رسانه ای ویژه سالمندان توجه دارد و بخش دوم به روش برنامه ریزی محتویی (مهندسی اطلاع رسانی) رسانه های ویژه سالمندان یا رسانه هایی که قشر سالمند را یکی از اولویت های خود محسوب می کنند، می پردازد.
الف. رسانه های سالمندان
هنگامی که صفحات روزنامه ها، برنامه های رادیو تلویزیون، عناوین مجله ها، فیلم های سینمایی، تئاترها و نمایش ها و خلاصه محتوی رسانه های مختلف را مرور کنیم، در می یابیم که سه نبود یا کمبود اساسی خودنمایی می کند: اول، نبودن رسانه های ویژه سالمندان، دوم، عدم توجه رسانه های موجود به سالمندان به عنوان یکی از اولویت های سیاست گذاری خود و سوم، عدم تناسب برنامه ها و اطلاعات تولیدشده با نیازهای مختلف جسمی و روحی سالمندان. این در حالی است که در دنیای امروز ارتباطات و اطلاعات، نمی توان به رسانه هایی به هویت عام و غیر کارویژه اکتفا کرد. باید به ضرورت تخصصی شدن و کارویژه شدن رسانه ها توجه داشت و تنوع لازم رسانه ای را از این حیث در دستور کار قرار داد. تخصصی شدن رسانه ها گاه از زاویه محتوی ارزیابی می شود و گاه مهمتر از زاویه مخاطب ارزیابی می شود. رسانه های ویژه مخاطبین سالمند در زمره رسانه های تخصصی محسوب می شوند همانطور که البته رسانه های ویژه قشر شهروندان جوان نیز همین جنس را دارند.
مدیریت جامعه می بایست برای ایجاد انواع رسانه های ویژه سالمندان و نیز تبدیل رسانه های موجود به رسانه هایی که سالمندان را به عنوان یک اولویت در میان مخاطبان خود محسوب می کنند، دست به اقدام بزند.
جامعه ما، هم به دلیل شرایط کنونی نزدیک به ده میلیون شهروند سالمند خود و هم به دلیل آینده نه چندان دوری که با یک قشر اکثریتی سالمند مواجه هست، نیازمند رسانه های متنوع ویژه سالمندان است. دست کم یک کانال تلویزیونی ویژه سالمندان، مجلات کارویژه سالمندی، یک روزنامه ویژه سالمندان، صفحات ویژه سالمندان در روزنامه ها و بازشدن یک مسیر مستقل از ژانر سینما و تئاتر ویژه سالمندان، از جمله نهادسازی ها و ساختارآفرینی هایی است که می بایست در چارچوب سیاست کلان مدیریتی کشور برای فراهم کردن تمهیدات و روال های ضروری اداره گروه بزرگ سالمندان دیده شود. همین سیاست گذاری و برنامه ریزی اجرایی می بایست در بخش های دیگر رسانه ای از جمله بخش کتاب دیده شود. در این بخش، توجه خاص به تولید رمان های ویژه دوران سالمندی می بایست بطور جدی دنبال شود.
ب: سیاست گذاری رسانه ای + مدیریت برنامه ای رسانه های سالمندمحور
1. مهندسی فرایند اطلاع رسانی برای مخاطبان سالمند
- مهندسی اطلاع رسانی یک ابزار علمی است در خدمت فرایند اطلاع رسانی، برای تضمین تاثیرگذاری پیام بر جامعه مخاطب و دستیابی به فرهنگ و رفتار مورد نظر در بین گروه های مختلف مخاطب که هدف اصلی فرایند اطلاع رسانی محسوب می شوند.
- نقش یک طرح مهندسی اطلاع رسانی، تعیین تمامی گام هایی است که در یک فرایند اطلاع رسانی(برمحور زمان و گستره مکانی خاص طرح) می بایست برداشته شود تا تغییرات مطلوب ذهنی و رفتاری در گروه های هدف از مخاطبین ایجاد گردد.
- هر طرح مهندسی اطلاع رسانی، در واقع درچارچوب سیاست هایی صورت می گیرد که توسط کارفرمای طرح مشخص می شود. به این ترتیب مهندسی اطلاع رسانی ابزاری است که تحقق اهداف، آرمان ها و منویات تعیین شده توسط سیاست گذار(ان) را مدنظر قرار می دهد.
- روش کار در مهندسی اطلاع رسانی (همانند روش های مهندسی در دیگر زمینه ها همچون مهندسی ساختمان)، متمرکز بر کنترل (مشاهده، ارزیابی، محاسبه) متغیرهای فرایند ارتباط یا فرایند انتقال بین ذهنی و هدف گرفتن مستمر حیاتی ترین متغیرهاست. فرضیه مبنایی در این روش علمی عبارت است از: کنترل هرچه جامع تر، کامل تر و دقیق تر متغیرها، مساوی است با تحقق اهداف فرایند اطلاع رسانی در اقناع مخاطب و ایجاد یا تغییر رفتار فردی و گروهی.
- اجزاء و گام های تهیه طرح مهندسی اطلاع رسانی شهروندان سالمند
- گام اول، متغیر مخاطب: نخستین و اساسی ترین گام در مهندسی فرایند ارتباط، کنترل متغیرهای مرتبط با مخاطبین است: الف. شناسایی گروههای مختلف در بین مخاطبین و استخراج دقیق و علمی خصوصیات و ویژگی هایی هر گروه ب. طبقه بندی گروه های مختلف مخاطب به عنوان متغیرهای هدف پ. اولویت بندی مخاطبین با رعایت شاخص های تعیین متغیرهای حیاتی در این زمینه ت. تعیین محوری ترین گروه مخاطبین (متغیر حیاتی مخاطب) توجه به جامعه شناسی گروه های مخاطب، روانشناسی مخاطب و پسند شناسی آنها در این گام بسیار حائز اهمیت است چرا که این ابزارها، ما را در انتخاب روش های جذب و تاثیرگذاری بر هر گروه از مخاطبین یاری خواهد کرد.
- گام دوم، متغیر نوع و محتوی پیام: کنترل (شناسایی، ارزیابی و محاسبه) بسته ها، واحدها و سبدهای پیام (اطلاعات) که انتشار و انتقال آنها به گروه های مختلف مخاطب مورد نظر (هدف فرایند) می باشد. در این گام باید برای هر گروه از مخاطبین (با توجه به اولویت راهبردی متغیر حیاتی مخاطب یعنی اصلی ترین گروه مخاطبان) دقیقا پیام ها و بسته های اطلاعاتی طراحی و تدوین گردد.
- گام سوم، متغیر واسطه انتقال: در این گام می بایست با گره زدن دو گروه قبلی متغیرها (متغیرهای مخاطب و محتوی پیام)، به کنترل متغیر واسطه انتقال بپردازیم. هدف اصلی از این کار، کاستن از فاصله میان انتشار (از منبع) و انتقال (به مخاطب) می باشد. بنابراین باید برای انتقال پیام ها و اطلاعات منظور شده برای هر گروه از مخاطبین – با توجه به ویژگی های دقیق هر گروه- رسانه (های) مناسب به عنوان واسطه انتقال تعیین گردد. توجه به نکات مهمی چون انتخاب رسانه های کمتر نشاندار، در این گام بسیار تاثیرگذار است. همچنین می بایست توجه کافی به تنوع معیارین رسانه ها (جبهه رسانه ای) صورت پذیرد.
- گام چهارم، متغیر روش انتقال: تا اینجا به یک هویت سه بخشی اما منسجم یعنی مخاطب+پیام+رسانه رسیدیم. اکنون باید برای هریک از بسته های اطلاعات (پیام) مشخص کرد که این بسته ها می بایست به کدام یک از سه روش اصلی انتقال یعنی ترغیب (Persuation)، تجویز (Prescription) و الزام (Obliration)، عمل کرد.
- گام پنجم، متغیر صورت انتقال: ارتباط مستقیم (چهره به چهره)، تبلیغ روایی، ارتباط تصویری، شفاهی، نوشتاری و مواردی از این قبیل، در زمره متغیرهایی هستند که می بایست در این مرحله کنترل (مشاهده، ارزیابی و محاسبه) شوند.
- گام ششم، متغیرهای زمان و مکان: در این گام شرایط زمانی و مکانی انتقال اطلاعات از زوایای مختلف کنترل می شود. همچنین توجه به زمان گذاری (با معیارگرفتن یک شبانه روز به عنوان واحد محاسبه زمان)، تعیین دوره های زمانی معیار برای انتشار اطلاعات (مدت زمانی که با اجرای طرح به تاثیرگذاری و تغییر مطلوب ذهنی – رفتاری در مخاطبین دست می یابیم)، بسامد یا فرکانس انتشار و تکرار در واحد زمان و نکاتی از این قبیل، در این گام مورد تاکید است.
- تبدیل یافته ها به جداول با استفاده از نمادگان مهندسی اطلاع رسانی
در این مرحله تمامی یافته ها که به صورت متن ارائه شده است، در قالب جداول معیارین نمایش داده خواهد شد. استفاده از این ابزار، انجام دقیق تر مراحل تکمیلی و نیز اجرای طرح مهندسی شده را بسیار آسان می کند و بر دقت علمی کار می افزاید.
- بازبینی نهایی و روشمند طرح مهندسی شده
هنگامی که یک طرح مهندسی اطلاع رسانی آماده شد، ضرورت دارد که یک گروه مجزا از کارشناسان مهندسی اطلاع رسانی، طرح را مجددا مورد بررسی نهایی قرار دهند. این کار به ویژه با توجه به "تاثیرگذاری دوجانبه و چندجانبه متغیرها بر یکدیگر" بسیار ضروری است تا اطمینان حاصل شود که طرح از یک انسجام درونی وافی برخوردار است و تمامی متغیرها به تقویت یکدیگر و نه خنثی سازی یا تخریب یکدیگر منجر نمی شوند.
- تبدیل طرح مهندسی اطلاع رسانی به جداول برنامه رسانه ای
پس از انجام تمامی این مراحل، طرح مهندسی اطلاع رسانی آماده است تا در اختیار نیروهای اجرایی (کارگاهی) یعنی مدیران رسانه ها قرار گیرد. به این منظور می بایست، نتایج کار گروه کارشناسان مهندسی اطلاع رسانی در اختیار کارشناسان مدیریت برنامه ای خبر قرار گیرد. این کارشناسان، با توجه به گام هایی که در طرح مهندسی فرایند اطلاع رسانی مشخص شده است، به تهیه جداول برنامه اطلاع رسانی (که در واقع جداول برنامه اجرایی روزانه، هفتگی، ماهانه و... هر رسانه می باشد) اقدام می کنند.
- انجام بررسی ها، نظرسنجی ها، نظرخواهی ها و جمع آوری بازخوردها
پس از شروع اجرای طرح و در دوره های مشخص زمانی، بازخوردهای مختلف و بویژه بازخوردهای مخاطبان جمع آوری و به روش علمی دسته بندی می شوند تا جمع بندی ها و رهنمودهای تازه ای از آنها استخراج گردد. به کار گرفتن این بازخوردها، به بهبود مستمر اجرای طرح و اخذ نتایج مطلوب تر از فرایند اطلاع رسانی کمک می کند.
پایان
توجه: هرنوع بهره برداری، تکثیر، انتشار و نسخه برداری از این طرح بدون موافقت کتبی تهیه کننده، شرعا و قانونا ممنوع است. | 
سپیدار به جای همه مردم آبادی... سرپنجه های پرشمارش رو به آسمون بلند کرده بود... چه مناجاتی داشت سپیدار! سیاهی رو از آسمون می گرفت و سفید و روشن به مردم آبادی هدیه می کرد... نوت ها رو از فرشته ها می گرفت و تو گوش مردم آبادی زمزمه می کرد... همه گرمای آسمون رو جمع می کرد و یه لطافت خنک رو هدیه می کرد به مردم ده... از اون راه های دور دور نسیم رو صدا می کرد... ساز می گرفتن و دونفری یک کنسرتی می ذاشتن با هزار نوازنده... مستی رو هدیه می کرد به همه اهل روستا... و به بچه روستا که تشنه و سوخته از مزرعه می اومد و پای سپیدار، خسته می افتاد و خمار بر می خاست ... حالا سال هایی که مثل چند قرن می مونه گذشته و بچه روستا تنهاست... تنهای تنها... همه سیاهی آسمون یکجا تلنبار شده روی فرق سرش که شده سفید عین برگ های سپیدار... همه نغمه های شوم توی مغزش وز وز می کنن... تف آتیش آسمون ریخته توی جانش و از درون خاکسترش می کنن ... سپیدار سال هاست که رفته... سایه اش رفته... نغمه هاش ساکت شده و بچه رعیت فقط آه براش مونده و حسرت... حسرت... حسرت! 
